Het meest gestolen kunstwerk uit de geschiedenis: Het Lam Gods (copy)

Het meest gestolen kunstwerk uit de geschiedenis: Het Lam Gods

DOOR:

Ieke Schout

Over een kunstroof, veertien brieven en een bekentenis op het sterfbed

Wie Het Lam Gods in de Sint-Baafskathedraal in Gent bezoekt, kijkt zijn ogen uit. Niet alleen vanwege de grootte, de details en de bijzondere kleuren, maar ook vanwege het feit dat er weinig altaarstukken uit de late Middeleeuwen nog voor een zo groot deel behouden zijn. Toch ontbreekt sinds 1934 een van de achttien panelen. 

Het is woensdag 11 april 1934, zeven uur in de ochtend. De koster opent de deur van de Vijdkapel in de Sint-Baafskathedraal in Gent, die zijn naam te danken heeft aan het echtpaar Vijd dat rond 1424 de opdracht gaf tot het schilderen van Het Lam Gods. Als de man het gordijn wegtrekt dat het wereldberoemde altaarstuk moet beschermen tegen de uitwerpselen van vleermuizen, ontdekt hij tot zijn schrik dat er twee zijpanelen ontbreken: de Rechtvaardige Rechters en Johannes de Doper zijn verdwenen. 

Het Lam Gods heeft in de loop der eeuwen het nodige meegemaakt. Tijdens de Beeldenstorm in 1566 werd het drie jaar lang verborgen in de kerktoren. Met succes; het altaarstuk viel hierdoor niet ten prooi aan woedende en verwoestende calvinisten. Jaren later, in 1781, moesten de panelen met de naakte Adam en Eva plaatsmaken voor preutsere varianten: hun naaktheid werd in de replica’s bedekt met dierenhuiden. Dit werd gedaan om de preutse keizer Jozef II niet te kwetsen. 

Tijdens de Franse Revolutie namen de Fransen de zes middenpanelen in beslag en namen ze mee naar Parijs. In 1816, een jaar na de Slag bij Waterloo, keerden de panelen terug naar Gent. Lang is het altaarstuk van Jan van Eyck toen niet compleet geweest: in 1816 verkocht de kerk zes zijpanelen, voor het lage bedrag van 3000 gulden. De verkochte zijpanelen belandden in Duitsland, waar men ze in de dikte doormidden zaagde, zodat zowel de zij- als de binnenpanelen tegelijkertijd tentoongesteld konden worden. Pas na het Verdrag van Versailles (1919) werden alle panelen, die door de ingreep in Duitsland verdubbeld waren naar twaalf exemplaren, teruggegeven. Na alle ontberingen en omzwervingen kwam Het Lam Gods daarmee eindelijk weer thuis in de Sint-Baafskathedraal. 

Noodlot slaat toe

In 1934, het jaar dat de Belgische arbeidsmarkt in een zware crisis verkeert en koning Albert I overlijdt, slaat het noodlot dus opnieuw toe. Na de ontdekking van de diefstal van de panelen de Rechtvaardige Rechters en Johannes de Doper wordt de politie ingeschakeld. Die ziet niet direct de ernst ervan in: de commissaris besluit met zijn team eerst de diefstal in een nabijgelegen kaaswinkel te onderzoeken. Pas in de middag vindt het eerste onderzoek plaats, waarbij de politie geen sporen van braak vindt. Opmerkelijk is dat er geen buurtonderzoek wordt uitgevoerd en dat het personeel van de kerk niet ondervraagd wordt. Toch klinkt zacht, zeker in kerkelijke kring, al de eerste verdenking: de diefstal moet wel het werk van een insider of goede bekende zijn. 

Het publiek kijkt naar het polyptiek en het linker, lege paneelstuk. HH/Spaarnestad Photo

Nadat de doorgezaagde panelen uit Duitsland waren teruggekeerd, zijn ze door middel van een ingewikkelde constructie weer aan elkaar vastgemaakt. De dief moet hier kennis van gehad hebben; zonder het juiste gereedschap is het onmogelijk om de twee panelen ongeschonden los te krijgen. Daar komt bij dat het werk van Jan Van Eyck hoog hing, op 3,50 meter boven het altaarblad. Dit betekende dat er een ladder nodig was. Werd die ladder ’s nachts ongezien de kerk binnengesmokkeld of was er hulp van binnenuit? Daarmee lijkt het waarschijnlijk dat er meerdere dieven waren, die bovendien kennis hadden van de constructie. 

Op maandag 29 mei 1934, drie weken na de diefstal van de twee panelen, ontvangt het bisdom een ongedateerde Franstalige brief. Daarin schrijft een zekere D.U.A. dat hij het voorrecht heeft te beschikken over de Rechtvaardige Rechters en Johannes de Doper. Voor een miljoen frank is hij bereid de werken terug te geven. Na een briefwisseling bevat de derde brief van D.U.A. een kaartje van het bagagecentrum in station Brussel-Noord. Daar blijkt Johannes de Doper te liggen, ongeschonden en wel. Ondanks deze belangrijke vondst worden er geen vingerafdrukken genomen.

De briefwisseling met D.U.A. duurt voort. De vermeende dief legt zijn eisen voor de geldoverdracht op tafel, maar van hogerhand wordt besloten niet akkoord te gaan met zijn eis van een miljoen frank. In plaats daarvan kan D.U.A. een voorschot van 25.000 frank krijgen, mét de belofte dat hij later nog eens 225.000 frank zal ontvangen als hij de Rechtvaardige Rechters ook teruggegeven heeft. De 25.000 frank wordt uitgeteld in twee biljetten van 10.000 en vijf van 1000 frank. De politie noteert de nummers van de biljetten, om later de dief te kunnen opsporen. 

Op donderdag 14 juni 1934 wordt de 25.000 frank in een dichte envelop aan een taxichauffeur gegeven, maar daarna loopt het onderzoek vast. De dertiende en laatste brief van D.U.A. arriveert op 2 oktober. De brieven worden ook dan niet onderzocht op eventuele vingerafdrukken en er wordt niet gekeken of de biljetten ergens uitgegeven zijn. 

Schatkaart

Dan verschijnt ene Arsène Goedertier ten tonele, een bankmedewerker uit Wetteren, een dorpje in de buurt van Gent. Op 25 november 1934, een klein halfjaar na de diefstal, krijgt hij op 57-jarige leeftijd een hartaanval. Op zijn sterfbed wil hij zijn vriend en advocaat Georges De Vos onder vier ogen spreken en hij vertrouwt hem toe: ‘Ik alleen weet waar het paneel van Het Lam Gods is.’ Hij verwijst De Vos naar zijn bureau. Daar blijken kopieën van de dertien brieven van D.U.A. te liggen, evenals een veertiende, nog te versturen brief. Ook vindt de advocaat sleutels, een ruw getekende plattegrond van een onbekende plaats en een kaartje van het bagagecentrum bij het Sint-Pietersstation in Gent. Daar wordt vervolgens een schrijfmachine gevonden van hetzelfde merk als waarmee de brieven getypt zijn. Toch wordt het apparaat niet onderzocht. Sterker nog: de politie neemt het later zelf in gebruik, aangezien men in die tijd nog niet over zo’n moderne typemachine beschikt. De veertiende en niet-verstuurde brief bevat een interessant detail over de Rechtvaardige Rechters: dit paneel zou op een plek liggen ‘waar ik, noch iemand anders, het kan bovenhalen zonder de publieke aandacht te wekken’, aldus D.U.A. 

Als zes jaar later de Tweede Wereldoorlog uitbreekt, stuurt Hitler onderzoeker Henry Koehn naar Gent om het ontbrekende paneel te zoeken. De Führer wil het graag hebben, en hij is niet de enige: ook Göring is meer dan geïnteresseerd. Koehn doet onderzoek en concludeert dat het paneel oorspronkelijk in de kathedraal zelf verborgen moet zijn, zoals ook ooit tijdens de Beeldenstorm gebeurd is. Toch wordt er niets gevonden, hoe vaak de kerk tijdens en na de Tweede Wereldoorlog ook doorzocht wordt. 

Wat heeft Arsène Goedertier met de roof te maken? Was hij het meesterbrein of was hij zelf aanwezig in de Sint-Baafskathedraal in de nacht van 10 op 11 april 1934? Welke plek is te zien op de plattegrond die na zijn dood werd aangetroffen? Waar zijn de sleutels van? Bestaat de Rechtvaardige Rechters überhaupt nog? Het zijn vragen die tot op de dag van vandaag leiden tot wilde theorieën en speculaties. Zo werd niet alleen de Sint-Baafskathedraal meerdere malen grondig doorzocht, maar vonden er ook zeven onderzoeken plaats in de kerk van Wetteren, waar Goedertier woonde en stierf. Honderden plaatsen zijn genoemd als mogelijke vindplaats, waaronder het graf van koning Albert I en de Gentse Vogelmarkt. 

Jef Van der Veken werkt aan de kopie van de Rechtvaardige Rechters

Hoewel Het Lam Gods niet compleet is, is er weinig reden om te treuren: met zeventien van de achttien originele panelen is het middeleeuwse altaarstuk van Jan van Eyck nog steeds vrijwel volledig én indrukwekkend.


    Warning: Undefined array key -1 in /var/hpwsites/u_twindigital_html/website/html/webroot/vaneyck.historischnieuwsblad.nl/wp-content/plugins/diziner-core/lib/TwinDigital/Diziner/Core/Post.php on line 955
  • Het meest gestolen kunstwerk uit de geschiedenis: Het Lam Gods (copy)

    Lees ook

    Warning: Undefined array key 0 in /var/hpwsites/u_twindigital_html/website/html/webroot/vaneyck.historischnieuwsblad.nl/wp-content/plugins/diziner-core/lib/TwinDigital/Diziner/Core/Post.php on line 918
  • Het meest gestolen kunstwerk uit de geschiedenis: Het Lam Gods (copy)

    Lees ook